Okul ve Personel Servisi İşletmek – Şehre Göre Değişen İzinler

Servis işine girmek isteyen bir işletmeci genelde tek soruyla başlıyor: “Belgeyi nereden alacağım?” Doğru cevap can sıkıcı biçimde çoğul. Servis taşımacılığında en az iki ayrı otorite var ve ikisi de kendi belgesini istiyor.

Birinci katman Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı. Karayolu Taşıma Yönetmeliği kapsamında düzenlenen yetki belgesi bu katmanda duruyor. İkinci katman ise şehrin kendisi. Büyükşehirlerde Ulaşım Koordinasyon Merkezi, büyükşehir olmayan illerde il trafik komisyonu karar veriyor. Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır, hukuki tavsiye yerine geçmez.

Yönetmelik yerel otoriteyi neden saklı tutuyor

Karayolu Taşıma Yönetmeliğinin S yetki belgesini düzenleyen fıkrası bu ayrımı açıkça yazıyor. Belge sahipleri büyükşehirlerde UKOME kararlarına, büyükşehir olmayan yerlerde il trafik komisyonu kararlarına uygun faaliyet göstermek zorunda. Aynı fıkra Okul Servis Araçları Yönetmeliği ile Kamu Kurum ve Kuruluşları Personel Servis Hizmet Yönetmeliği hükümlerini de saklı tutuyor.

Okul Servis Araçları Yönetmeliği de aynı yere işaret ediyor. Taşımanın tamamının veya bir kısmının büyükşehir belediyesi ya da belediye sınırları içerisinde gerçekleşmesi halinde taşımacı, şehir içinde izlenecek güzergâh için ilgili belediyeden özel izin belgesi almakla yükümlü. Yönetmeliğin güncel metnine mevzuat.gov.tr üzerinden ulaşabilirsiniz.

Belediye sınırları dışına veya dışından yapılan okul servis hizmetlerinde ise taşımacının, yapılacak taşımanın şehirlerarası ya da şehir içi olmasına göre Bakanlıkça düzenlenmiş karayolu yolcu taşımacılığı yetki belgelerinden birine sahip olması gerekiyor. İki katman burada birleşiyor.

Neden böyle bir mimari kurulmuş? Çünkü iki otoritenin derdi farklı. Bakanlık taşımacının kim olduğuyla, filosunun kapasitesiyle, mesleki yeterlilikle ve ülke çapındaki kayıt sistemiyle ilgileniyor. Belediye ise sokakla ilgileniyor: hangi güzergâh hangi saatte ne kadar araç kaldırır, okul önünde kaç araç birikir, mevcut toplu taşıma hattıyla çakışma olur mu. Bu iki bakış birbirinin yerine geçmiyor.

İstanbul örneği – üç ayrı belge

İstanbul Büyükşehir Belediyesi Öğrenci ve Personel Servis Taşımacılığı Yönergesi, sistemi üç belge üzerine kurmuş. Önce Servis Taşımacılığı Yetki Belgesi geliyor. Bu belgeyi alacak gerçek kişi, tüzel kişi ve kooperatiflerin ticaret sicilinde faaliyet alanı olarak öğrenci, yolcu, servis ya da şehir içi yolcu taşımacılığı ibarelerinden biri yer almak zorunda. Belge devredilemiyor.

İkinci belge Tahditli Servis Plaka Belgesi. Yetki belgesi sahiplerine, sahip oldukları her bir taşımacılık izni için özmal taşıt sayısı kadar tanımlanıyor. Gerçek kişiler için bu belgeye bağlı en fazla üç adet taşımacılık hakkı verilmesi öngörülmüş. Plakaların ve taşımacılık hakkının kiralanması yasak; kiralandığının tespiti halinde plakanın iptali sonucu doğuyor.

Üçüncü belge Güzergâh Kullanım İzin Belgesi. Tahditli Servis Plaka Belgesi sahibi kişiler bu belgeyi alarak taşımacılık yapıyor ve belge, yapılacak her bir iş için en fazla bir yıllık olmak üzere her sene düzenleniyor. Yönergeye göre bu belgelerle tarifeli taşımacılık yapılamıyor. Güncel usul ve ücret kararları için İBB Toplu Ulaşım Hizmetleri Müdürlüğü sayfasını takip etmek gerekiyor.

Yönergede küçük ama pratik ayrıntılar da var. Örneğin taşımacılık sırasında arıza veya kaza yapan bir servis aracının yerine, beş günü aşmayacak şekilde ve aynı taşıt aynı yıl içinde en fazla üç defa yedek taşıt tanımlanabiliyor. Yedek taşıt bilgisinin belediyenin elektronik ruhsat sistemine girilmesi gerekiyor. Bu tür maddeler ilk bakışta ayrıntı görünse de, sezon ortasında aracı arızalanan işletmecinin işini yapıp yapamayacağını belirliyor.

Yönergenin bir başka cümlesi işletmeci açısından ciddi bir uyarı taşıyor: bu yönergeye dayalı olarak verilen belgeler ilgililerine kazanılmış hak oluşturmuyor ve yönerge değiştirilebiliyor ya da yürürlükten kaldırılabiliyor. Yani yerel izinler, üzerine uzun vadeli yatırım planı kurulurken bu belirsizlikle birlikte değerlendirilmeli.

Aynı şehirde taşıt yaşı bile farklı hesaplanıyor

İstanbul yönergesinde taşıt yaşı, taşımacılığın türüne ve motor tipine göre ayrışıyor. Personel servis taşımacılığı ile öğrenci servisi için farklı üst sınırlar tanımlanmış; elektrikli ve hibrit araçlara daha uzun kullanım süresi verilmiş. Model yılı hesabı da ayrıca düzenlenmiş, araç tescil belgesindeki model yılının son gününden itibaren başlatılıyor.

Ulusal düzeyde ise Okul Servis Araçları Yönetmeliği okul servis aracı olarak kullanılacak taşıtların on iki yaşından büyük olmamasını şart koşuyor ve yaşı, fabrikasınca imal edildiği tarihten sonra gelen ilk takvim yılını esas alarak hesaplıyor. Yani aynı araç için ulusal kural ile şehrin kuralı farklı sonuç verebiliyor ve uygulamada daha sıkı olan geçerli oluyor.

İzmir tarafında süreç nasıl işliyor

İzmir Büyükşehir Belediyesi tarafında işlemler Toplu Ulaşım Hizmetleri Şube Müdürlüğü üzerinden yürüyor. Belediyenin taşıtlar sayfasında kamu personeli servis taşımacılığı başvurusu için istenen evraklar sıralanmış durumda: noter taahhütnamesi, aracın izleyeceği güzergâh ile kalkış ve varış saatlerini gösterir liste, şoförün sürücü belgesi örneği, kurumun ihale izin yazısı, kurum ile firma arasındaki sözleşme, taşınacak personelin adını ve ikametgâh adresini gösteren kurum onaylı liste, şoförün adli sicil kaydı ve emniyet trafik sorgulaması.

Sayfada servis araçları için S plakadan söz ediliyor. Burada bir karışıklık uyarısı yapalım: plaka serisi tamamen yerel bir düzenlemedir ve Bakanlığın S yetki belgesiyle aynı şey değildir. İstanbul’da servis araçları için 34 L ile başlayan plaka aralığı tanımlanmışken İzmir kendi uygulamasını kullanıyor. İki şehirde “S” harfi aynı anlama gelmiyor.

Evrak listesine bakınca yerel yaklaşımın farkı da görülüyor. İstanbul tarafı belge mimarisini kalıcı bir sistem olarak kurmuş, plaka hakkı ve puanlama üzerinden yürüyor. İzmir tarafındaki kamu personeli servis başvurusu ise daha çok iş bazlı ilerliyor: hangi kuruma, hangi güzergâhta, hangi personel listesiyle hizmet verileceği dosyada yer alıyor. İki yaklaşım da geçerli, ama başvuru hazırlığı tamamen farklı.

Ücret tarifesi de yerel

Servis ücretleri serbest değil. Okul Servis Araçları Yönetmeliği, büyükşehirlerde 5216 sayılı Kanunun ilgili hükmü, diğer illerde 5393 sayılı Kanunun ilgili hükmü uyarınca belirlenen fiyat tarifesine uymayı taşımacının yükümlülükleri arasında sayıyor.

İstanbul yönergesi bunu daha da detaylandırıyor. UKOME kararıyla alınan tarifenin dışında ücret talep edilemiyor, veliler teklif aşamasında dahi tarife dışı ödemeye zorlanamıyor ve tarifedeki ücretler azami hadleri gösteriyor. Okul öncesi, ilkokul ve ortaokul öğrencilerini taşıyan araçların ücretine rehber personel ücreti ilave edilirken lise ve dengi okul servislerinde böyle bir ilave öngörülmüyor.

Denetim tarafında puan sistemi

İstanbul yönergesi hem taşımacı hem şoför için hizmet kalite puanı uygulaması tanımlamış. Her taşımacıya ve her şoföre başlangıçta yüz puan tanımlanıyor, ihlaller bu puandan düşülüyor. Puanın tükenmesi belgenin geçici olarak askıya alınmasına, tekrarlanması ise sürenin uzamasına yol açıyor. Şoför tarafında üçüncü kez tükenmesi halinde belge yeniden düzenlenmiyor.

Bu tür sistemler her şehirde yok. Bazı illerde denetim doğrudan izin belgesinin iptali üzerinden yürüyor. İşletmeci için pratik sonuç şu: faaliyet göstereceğiniz ilin yönergesini okumadan filo ve personel planı yapmayın.

Puan sisteminin bir yan etkisi de var. Şoför ile taşımacı ayrı ayrı puanlandığı için, bir şoförün davranışı hem kendi belgesini hem işletmenin sicilini etkiliyor. Bu da servis işletmecisini personel seçiminde ve eğitiminde daha dikkatli olmaya itiyor.

Şehirden şehre değişen ne var, değişmeyen ne var

Değişmeyen taraf ulusal mevzuat. Okul servis aracının taşıması gereken donanım, şoförde aranan yaş ve belge şartları, sigorta zorunluluğu ülke genelinde aynı. Değişen taraf ise yerel izin mimarisi: plaka tahdidi var mı, güzergâh izni kaç yıllık veriliyor, ücret tarifesi nasıl belirleniyor, hangi araç yaşı kabul ediliyor, denetim nasıl puanlanıyor.

Sahada en sık görülen hata, bir şehirdeki uygulamayı diğerine taşımak. Komşu ilçede geçerli olan bir kural, büyükşehir sınırının öbür tarafında geçersiz olabiliyor. Başvurudan önce faaliyet göstereceğiniz belediyenin ulaşım biriminden yazılı bilgi almak en güvenli yol.

İşe başlamadan önce yapılacak kontrol

Bir servis işletmecisinin dosyayı açmadan önce netleştirmesi gereken beş başlık var. Birincisi, faaliyet alanınız belediye sınırı içinde mi kalıyor yoksa dışına da çıkıyor mu. Bu soru Bakanlık yetki belgesinin gerekip gerekmediğini belirliyor.

İkincisi, çalışacağınız ilde servis plakası tahditli mi. Tahditliyse plaka hakkını nasıl edineceğiniz, devir kurallarının ne olduğu ve kiralama yasağının bulunup bulunmadığı başvurudan önce bilinmeli. Üçüncüsü, güzergâh izninin süresi ve yenileme takvimi. Dördüncüsü, araç yaş sınırının ulusal ve yerel metinlerde nasıl hesaplandığı. Beşincisi ise ücret tarifesinin nasıl belirlendiği ve hangi kalemlerin tarifeye dâhil sayıldığı.

Bu beş başlığı yazılı olarak teyit etmiş bir işletmeci, sezon açıldığında sürprizle karşılaşmıyor. Teyit almadan araç alan, plaka devri konuşan ya da veliyle sözleşme imzalayan işletmeci ise çoğu zaman geri dönüşü pahalı bir hatayla karşılaşıyor.

Servis ve yolcu taşımacılığı alanına eğitim veren kurumların web sitelerinde bu ayrımı doğru anlatmak ciddi bir güven sinyali üretiyor. Yerel aramalarda görünür olmak isteyen kurumlar için Google Haritalar ve organik görünürlük tarafında nasıl çalıştığımızı iletişim sayfasından sorabilirsiniz.